نگاهی گذرا به نظام آموزشی و تربیتی حوزه علمیه (3)
452 بازدید
موضوع: فقه و اصول

 نگاهی گذرا به نظام آموزشی و تربیتی حوزه علمیه (3)

 بر اساس آنچه که در این دو شماره آمد و با نیم نگاهی به گذشته و نگاهی به آینده ؛ چند موضوع مهم مورد یادآوری قرار می گیرد. این موضوعات می تواند به عنوان قواعد راهبردی و یا باصطلاح نقشه راه نظام آموزشی و تربیتی حوزه ، طرح و مورد نظر قرار گیرد.

1- تکیه بر انگیزه های الهی و معنوی در گرایشات طلاب جهت ورود به حوزه ؛ و به تبع آن ، کمرنگ شدن گرایشات دنیوی و اعتباری. بخشی از این کار اهمیت دادن به اخلاق و تهذیب نفس در نظام حوزه ،به شکل و شیوه های مرسوم و سنتی حوزه ؛ یعنی رونق دادن بیشتر به دروس اخلاق توسط بزرگانی که اهلیت آن را دارند.( بدیهی است کسانی که اهلیت این کار را دارند، کسانی هستند که به گونه ای زندگی کرده و می کنند که نیاز زیادی به بیان و گفتارشان نیست؛ بلکه تذکری و نصیحتی کم حجم ولی پررنگ هم کار خودش را می کند.) و اما بخش مهم تر آن ، اینکه ابواب انگیزشی جاذبه های دنیوی و اعتباری برای ورود به حوزه ، در حد امکان مسدود و یا به حداقل ممکن تقلیل یابد. و البته این کار به خصوص در این مقطع زمانی ، کار بسیار دشوار و پیچیده ای می باشد. باید در مرحله نخست طلبه بداند که در مسیری گام گذاشته است ؛ که می خواهد شبیه پیغمبر و امام بشود ؛ و تمام همت طلاب دینی می بایست در تحصیل علم و تهذیب اخلاق و تبلیغ دین و تدریس علوم، وصول و یا قرب به مقامات معنوی و ملکوتی باشد. اگر این انگیزه تا حدی پرورش یافت، به یاری خداوند و به عنایت صاحب امر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) تمام دغدغه های علمی و عملی و مشکلات طریق طلبگی، از پیش پای طلبه برداشته می شود. و آنچه که مربوط به سیاست گذاری کلان نظام آموزش و تربیت حوزه می باشد هم ، این است که با ابزارهای لازم این فضای معنوی و نورانی را در حوزه ایجاد نموده و یا در جاهایی هم پررنگ تر نماید.

2- جامعیت دین و مسائل و موضوعات دینی در سرفصل های دروس و نظام تحصیلی، می بایست بیشتر از پیش مورد توجه قرار گیرد. مرکز ثقل آموزش حوزه نباید تنها فقه و اصول باشد. بلکه بر اساس حدیث مبارک نبوی صلی الله علیه و آله وسلم که می فرماید:" إنّما العلوم ثلاثة: آيةٌ محكمةٌ، فريضةٌ عادلةٌ، و سنّةٌ قائمةٌ " ؛ به تمام زوایای دین و ابعاد علوم دینی( اصول عقاید- خصال و اخلاق- فقه و احکام) عنایت لازم بشود. در سرفصل های دروس آموزشی حوزه، نباید فقه و احکام ، چاق و فربه ؛ و اصول عقاید ، لاغر جلوه نماید. و همچنین اخلاق و کسب صفات و خصایل نیکو نیز باید موقعیت خاص خودش را داشته باشد. امروزه نمی توان این واقعیت را در نظام فعلی حوزه انکار کرد و نادیده گرفت ؛ که مرکز ثقل آموزشی حوزه ، فقه و احکام و علوم مرتبط با آن مانند اصول می باشد و این یک نقص آشکار برای نظام حوزوی ماست. و اینکه امروزه یکی از مباحث جدی در رابطه با اصلاح نظام آموزشی ، بحث تخصصی کردن علوم می باشد ؛ نیز ناشی از همین پرداخت سهام ناعادلانه در پردازش به علوم ثلاثه است. اگر سمت و سوی حرکت علمی حوزه ، از ابتدا بر مبنای پرداخت عادلانه به همه بخش های معارف دینی می بود ؛ شاید الآن چنین امری- یعنی تخصصی کردن رشته ها – لزوم چندانی هم نداشت.

3-  در نظام آموزشی حوزه ، قرآن و علوم قرآنی بطور خاص باید از جایگاه ویژه ای برخوردار گردد. وقتی که ائمه معصومین ما، که سخن آنان نص و سند محکم معارف دینی است ، در احکام فقهی نظرات خود را به قرآن کریم مستند نموده و شاگردان خود را به آیات الهی ارجاع می داده اند ؛ اهمیت توجه بیشتر و عمیق تر به کتاب خداوند که اولین و مهمترین منبع احکام ماست، روشن تر جلوه می کند. فقه القرآن در حوزه ها باید جدی گرفته شود و به موارد جزئی و اتفاقی اکتفا نشود. تفسیر و تبیین بخش های مختلف قرآن بطور تخصصی و در عین حال جامع، ضرورتی حیاتی است. و بسیاری دیگر از کارهایی که در این راستا باید مورد اهتمام بیشتر قرار گیرد.

4- شناسایی استعدادها و هدایت آنها به سمت باروری و بهره وری هر چه بیشتر. بالاخره تمام کسانی که وارد حوزه می شوند، نه در یک حد از استعداد و توانایی اند و نه یک راه و روش و سلوک واحد در تحصیل را دارند. برخی می توانند مبلّغ خوبی باشند. برخی مدرّس خوبی و......الخ! لذا با یک برنامه ریزی درست و دقیق می توان از ضایعات احتمالی پیشگیری کرده و افراد متفاوت الاستعداد در موقعیت های مناسب و به سمت و سوی لازم هدایت گردند. نباید تصور کرد تنها کسانی که به درجه اجتهاد رسیده اند، خروجی های موفق حوزه بوده اند و بقیه ناموفق بوده اند؛ بلکه در یک سازماندهی مناسب ، همه موفق و کارآمد از آب درآمده؛ و توفیق کلی آنها نیز توفیق حوزه در نظام آموزشی و تربیتی اش محسوب می شود.

5-  تغییر در ملاک های معمول و مرسوم ارزشیابی طلاب. امروزه عمدتاً این امر از طریق امتحانات کتبی و شفاهی ، آن هم به روش معمول که خالی از اشکال هم نیست ، انجام می گیرد؛ که لازم است هم در اصل و هم در جزئیات و روش های جاری آن تجدید نظر کلی و اساسی شود. زیرا به تجربه ثابت شده است که نه کسانی که همواره نمرات بالایی کسب کرده اند موفق و کارآمد بوده اند و نه کسانی که نمرات پایینی در کارنامه دارند ، ناموفق و ناکارآمد بوده اند. این تجربه مؤید این موضوع است که ارزشیابی ها دارای نواقص اساسی می باشند. لذا مناسب است که در کنار این شیوه های معمول و سنتی ارزیابی های دیگری مانند: کارکرد ، اخلاق و منش ، تحقیقات شخصی ، نوآوری ها و...... نیز مورد بررسی قرار گیرند. در همین راستا و تکمیل این گزینه، ضروری است حوزه یک سری نظارت های بعدی را نیز نسبت به وضعیت و کارکرد زیرمجموعه خود داشته باشد ؛ تا در مواقعی هدایت های لازم و در مواردی تذکرات لازم و...... را إعمال کند.

6- مطالعه بیشتر در مورد عوامل موفقیت های چشمگیر حوزه های قدیم در امور تحصیل و تربیت؛ و استفاده از تجربیات گذشته ی تاریخ حوزه در إعمال مدیریت امروز. شاید همه کسانی که اندک آشنایی با تاریخ حوزه از لحاظ جایگاه و کارکرد آن داشته باشند ، به آسانی و بداهت امر، اقرار و اذعان نمایند که حوزه های ما در دوران های گذشته از لحاظ مجتهد پروری ، دقت نظر ، جامعیت ، اخلاق و ملاکات مربوطه ، کارنامه ای بسیار پربارتر و درخشان تر از اکنون ما داشته اند. و این در حالی است که در طول تاریخ ، همواره شدائد و حوادث تلخ تاریخی ، حوزه شیعه را در شدیدترین محدودیت ها نیز قرار داده است. لذا شناسایی عوامل موفقیت های سطح بالای سلف صالح ما و استفاده عملی و کاربردی از کارکرد ماهوی و شکلی آنان، می تواند پیشرفت و تعالی و ترقی حوزه های ما را مضاعف گرداند ؛ زیرا ما امروزه مشکلات و محدودیت های نسل های گذشته را هم ، یا نداریم و یا خیلی کمتر داریم.    

7- حل مسائل معیشتی طلاب به روشی عادلانه تر از روش موجود. این امر گرچه قدری پیچیده و دشوار است ؛ ولی به هر حال خیلی از مشکلات تحصیلی طلاب مربوط به همین موضوع پیچیده می باشد ؛ و می طلبد که روی این موضوع هزینه مطالعاتی و تحقیقاتی بیشتری شده ؛ ضمن آنکه واقعیت ها را نیز بیش از پیش در نظر داشته باشیم. روشن است که طلبه ی کوشا و مستعد، هرچه بی دغدغه تر و آسوده خاطر تر باشد، در بستر مناسب تری برای تحصیل و تحقیق و در نهایت بازدهی هر چه بیشتر قرار می گیرد. بر این اساس، این امر و گره گشایی از گره ها و پیچیدگی هایش می بایست یکی از اولویت های مهم حوزه علمیه باشد.

 ادامه دارد.... انشاءالله

والسلام علینا و علی عبادالله الصالحین